İran Hakkında

İran Tarihi

İran binlerce yıllık köklü devlet geleneğine ve zengin bir kültür dokusuna sahip önemli bir bölge ülkesidir. Bugünkü İran topraklarına kurulmuş ilk büyük uygarlık Perslere aittir. Perslerin M.Ö.2800 yıllarında İran’a yerleştikleri tahmin edilmektedir. Perslerin ataları İndo-Aryan ırkından gelmektedir.

Hakhameneshi İmparatorluğu

Pers İmparatorluğu M.Ö. 500

Yazılı tarihi M.Ö.559 yılında kurulan Akamenid İmparatorluğu ile başlayan İran M.Ö. 559-330 yılları arasında büyük bir uygarlığa ulaşmıştır. Doğudan Mısır, batıdan eski Yunan devletine kadar uzanan sınırlarıyla Akamenid İmparatorluğu bugünkü federal sisteminin ilk örneklerindendir. Akamenid İmparatorluğunun başkenti olan Persapolis M.Ö.330 yılında Büyük İskender’in III. Dariush’u mağlûp etmesinden sonra yakılmıştır. Persapolis kentinin Şiraz şehri yakınlarında bulunan kalıntıları Akamenid İmparatorluğunun ulaşmış olduğu medeniyet düzeyini gözler önüne sermektedir. Persopolis aynı zamanda dönemin kültürel başkenti olma özelliği gösterip, burada askeri yapıya rastlamak mümkün değildir. Büyük İskender’in İran’ı fethinin ardından ülkede büyük oranda tahribat yapılmıştır.

Part İmparatorluğu

Part İmparatorluğu

M.Ö.176 yılından itibaren bugünkü İran toprakları ile Mezopotamya’yı kapsayan ve bu topraklarda 300 yıl hüküm süren Part İmparatorluğu kurulmuştur. M.S.220 yılında tarih sahnesine çıkan Sasaniler, Part İmparatorluğu hâkimiyetine son vererek kendi devletlerini kurmuşlardır. M.S.637 yılına kadar süren hükümdarlıkları boyunca batı sınır komşuları olan Roma İmparatorluğu ile büyük bir rekabet ve çekişme içinde olmuşlardır. Sasani hükümdarları resmi din olarak Zertoşt’luğu benimsediklerinden, Mitraizim’den kalma birçok eseri yok etmişlerdir.

M.S.637 yılında bugünkü Irak topraklarında yer alan ”Kadisiye” mevkiinde Arap orduları tarafından ağır bir yenilgiye uğrayan Sasani ordusu ilerleyen 4 yıl içinde tamamen dağılmış ve Sasani devleti ortadan kalkmıştır. Sasanilerin Arap istilâsına karşı verdikleri askeri mücadele dört yıl içinde ortadan kalkmıştır. Arap istilâsının ardından hâkim din olan Zertoşt’luk yerini İslâm dinine bırakmıştır.

Arap istilâsının ardından İran önce Emeviler (637–750) daha sonra Abbasiler (750–950) tarafından yönetilmiştir. Özellikle Abbasiler döneminde İran’ın çeşitli yerlerinde isyanlar çıkmış bu isyanların sonucunda mahalli devletler kurulmuştur. Arap istilâsından sonra ortaya çıkan en ciddi isyan kadın ve erkek arasında eşitliği öngören ve özel mülkiyeti tanımayan, Mazdek dini mensubu Babek ve onun Türk kumandanı Tarkan tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu isyan, Abasiler adına çarpışan paralı bir İran’lı kumandan olan Afshin’in önce Tarkan’ı daha sonra Babek’i öldürmesiyle son bulmuştur.

İran 11. yüzyıla kadar geçen sürede İslâmlaşmış, Fars dili ve edebiyatı gerileyerek yerini Arap dil ve kültürüne bırakmıştır. Bu gerileme 11. yüzyılda Ferdowsi’nin yazdığı ”Şahname” adlı eserle son bulmuştur. Aynı dönemde Farslar arasında önemli şair ve düşünürler yetişmiştir. Bunlar arasında Hafız, Sadi, Ömer Hayyam, Nizam-ül Mülk, Abol Reyhanol Biruni, Razi, Bu-Ali Sina sayılabilir.

Khayyam

Ömer Hayyam

Saadi

Saadi Şirazi

Abu Reyhan-ol Biruni

Biruni

 

 

 

 

 

 

 

9. yüzyıldan itibaren İran’da Orta Asya’dan göç eden Türklerin varlığı göze çarpmaktadır. Bu süreç Orta Asya’dan gelen Türklerin askeri yeteneklerinden ötürü İran’da kurulan küçüklü büyüklü devletlerde etkin rol almaları ve kademeli olarak yönetici konuma gelmeleri şeklinde gelişmiştir. Bu çerçevede 1501 yılında İran’ın birliğinin Safavi hanedanı tarafından sağlanıncaya kadar geçen dönemde Gazneliler (999–1040), Selçuklular (1040–1157), Moğollar (1219–1258), İlhanlılar (1258–1336), Timur Hanedanı (1393–1410), Karakoyunlular (1450 dolayları) İran’ın muhtelif bölgelerini yönetmiştir. Bu dönemde özellikle Moğol istilâlarına maruz kalan İran, Cengiz Han ve Timurlenk zamanında etkisi yüzyıllar süren bir tahribata uğramıştır.

Safavi İmparatorluğu

Safavi İmparatorluğu

1501’de annesi Akkoyunlu Uzun Hasan’ın Kız kardeşi olan Şah İsmail tarafından kurulan Safavi Hanedanı döneminde İran’ın birliği sağlanmış, İran uygarlığı kültür ve sanatta yükselişe geçmiştir. İlk yıllarda Güney İran, Lübnan, Yemen gibi ülkelerde yayılmaya başlayan Şiilik mezhebi Şah İsmail döneminde kasıtlı politikalar sonucu İran’da hâkim ideoloji haline getirilmiştir. 

1722–1725 yıllarında Mir Mahmut Yönetimindeki Afgan ordusu İran’a saldırarak başkent İsfahan’ı ele geçirmiştir. İran’ın parçalanmaya geçtiği bu dönemde Nadir Şah Afgan’ları yenerek Afşar Hanedanını kurmuştur.

Nadir Şah’ın 1747 yılında öldürülmesinden sonra başlayan taht kargaşası Kürt asıllı Kerim Han’ın 1749 yılında Zend Hanedanını kurmasıyla sona ermiştir. 1794 Yılında ise Aga Muhammed Han 1925 yılına dek hüküm süren Ghacar Hanedanını kurmuştur.

Rusya ve Afganistan lehine büyük toprak kayıplarına uğramaya başlayan İran 1901 yılında petrol bulunmasıyla birlikte Rus-İngiliz çekişmesinin ev sahibi olmuştur. 1907 yılında İran İngiltere ve Rusya arasında iki nüfuz bölgesine ayrılmıştır.

Reza Pahlavi

Reza Pahlavi

Bu arada, yönetime karşı halk hareketi yoğunlaşmış, büyük bir meşrutiyet mücadelesinin sonucunda 1906 yılında İran’da ilk Meclis toplanmış ve ilk Anayasa kabul edilmiştir.

Birinci dünya savaşını izleyen istikrarsız dönemde General Reza Han tarafından gerçekleştirilen bir darbe ile Pehlevi Hanedanı kurulmuştur.

İkinci dünya savaşı sırasında İngiliz ve Rus kuvvetleri Alman tehdidine karşı koymak gerekçesi ile 1941 yılında İran’ı işgal etmiş, 1945’te İran’ın Azerbaycan ve Kürdistan eyaletlerinde Sovyet yanlısı rejimler kurulmuştur. Bu durum 1946 yılında Sovyetlerin çekilmesiyle son bulmuştur.

Doktor Mosaddegh

Doktor Mosaddegh

1951–1953 yılları arasında Başbakan Dr. Musaddık, Dış İşleri Bakanı Dr. Fatemi’nin önerisi ile petrol endüstrisini millileştirmiş ve İngiliz Hükümeti ile büyük bir kriz yaşamış, uluslararası alanda Anglo-İraniyan petrol şirketi davası olarak adlandırılan hukuksal süreç başlamıştır. 

Şah Reza Pahlavi

Reza Pahlavi

İran’dan ayrılmış bulunan Muhammed Rıza Şah, Musaddık’ın 1953 yılında Amerika destekli darbesi sonucu devrilmesi üzerine ülkeye geri dönmüştür. 1953 yılından sonra kurduğu SAVAK adlı istihbarat örgütü ile kontrolü hızla eline geçiren Şah, 1960’lı yılların başlarından itibaren Beyaz Devrimi başlatarak özellikle toprak reformuna gitmiştir. Şahın diktatör ve baskıcı yönetimine karşı halkta huzursuzluk başlamış, rejim aleyhine direniş ve gösteriler baş göstermiştir. 1970’li yılların başında ekonomik göstergeler olumlu seyretmiş ancak, baskıcı yönetim karşısında halktaki huzursuzluk artış göstermiştir.

Ayetollah Emam Khomeyni

Ayetollah Hümeyni

Muhalefet sürgündeki Ayetullah Ruhollah Humeyni’nin liderliğinde ayaklanma başlatmış ve 1979 yılında Şahın ülkeyi terk etmesiyle Pehlevi Hanedanı sona ererek yerine İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştur.

1980 yılında Şattul Arap suyolu üzerindeki egemenlik haklarına ilişkin olarak, Irak’ın İran’a saldırması üzerine 8 yıl süren İran-Irak savaşı başlamış, İran’ın 18 Temmuz 1988 tarihinde 598 sayılı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Kararını kabul etmesiyle savaş sona ermiştir.

Dini Lider Ayatollah Ali Khameneyi 2

Ayatollah Khameneyi

4 Temmuz 1989 yılında dini lider Ayetullah Humeyni’nin vefat etmesi üzerine yerine Ayetullah Ali Hameneyi ömür boyu görev süresi ile seçilmiştir.