İran Hakkında

Siyasi ve İdari Durum

Siyasi ve İdari Durum

iran siyasi haritası

İran İdari ve Siyasi Haritası

İran İslam Cumhuriyeti, iktidarın ulema ile halk tarafından seçilen temsilciler arasında hiyerarşik olarak paylaşıldığı dini teokrasi ile Başkanlık sistemi karışımı kendine özgü bir yönetim biçimidir. İran’da kuvvetler ayrılığı prensibi geçerli olmakla beraber erkler Dini Liderin denetimine tabidir.

Şah yönetimi 11 Şubat 1979 tarihinde devrilmiş ve ülkede aşamalar halinde dini esasa dayalı bir devlet düzeni kurulmuştur. Devrimden bu yana aradan geçen 38 yıl zarfında kurumsallaşan sistem içinde ulema ağırlığını korumaktadır. Ülkedeki en güçlü otorite olan ”Dini Lider”in seçimi, Cumhurbaşkanı ve Milletvekilleri seçimlerine katılacak adayların ön denetimi ile yasaların onaylanması yetkisi, çoğunluğu veya tamamı ulema tarafından oluşturulan Uzmanlar Meclisi, Anayasayı Koruyucular Konseyi ve Devlet Uzlaştırma Konseyi gibi kurumlara aittir. Yargı Erki de tamamen ulemanın denetimi altındadır.

Dini Liderlik Makamı

Dini Lider Ayatollah Ali Khameneyi 2

Dini Lider Ayetullah Ali Hameneyi

Ülkede, her konuda nihai söz sahip olan en üst makam Dini Liderdir. Dini Lider yaşam boyu seçilmektedir. Mevcut Dini Lider, İslâm Cumhuriyeti’nin kurucusu Ayetullah Humeyni’den sonra seçilmiş olan Ayetullah Ali Khameneye’dir. Nizami ordu, Devrim Muhafızları, İçişleri Bakanlığı ve istihbarat kuruluşları doğrudan Dini Lidere bağlı olup, yasama, yürütme ve yargı erklerinin işleyişini denetler. Dini Lider İçişleri Bakanlığı üzerindeki yetkilerini Cumhurbaşkanına devredebilir.

Devlet Uzlaştırma Konseyi

Ayetulah Khomeyni tarafından din adamı ağırlıklı Anayasayı Koruyucular Konseyi ile İslami Danışma Meclisi (İran Parlamentosu) arasında yasama sürecine ilişkin ortaya çıkabilecek uzlaşmazlıkların giderilmesi amacı ile kurulmuştur. Anayasa değişiklikleri konusunda Dini Lidere görüş bildirir. Ayrıca, Meclis ve Anayasayı Koruyucular Konseyi arasında ortaya çıkan görüş ayrılıklarını inceleyerek alınacak nihai tutum konusunda Dini Lidere öneride bulunur.

Yasama

İran Anayasasının 66-112. maddeleri arasında düzenlenen yasama bölümüne göre İran İslâm Cumhuriyeti Devletinin yasama organı ”Shoraye Majlese Eslami” olarak adlandırılan İslami Danışma Meclisidir. Danışma Meclisinin görevleri arasında kanun tasarılarını görüşüp karara bağlamak, milletlerarası anlaşmaları uygun bulmak, İslami Danışma Meclisine ve Yargı Erkine karşı yapılan yazılı şikayetleri incelemek, Cumhurbaşkanı tarafından sunulan kabineye onay vermek sayılabilir.

İslami Danışma Meclisi

majles

İslami Danışma Meclisi

İslami Danışma Meclisi 4 yıllık dönemler için halkın doğrudan ve gizli oy ile seçtiği 290 milletvekilinden oluşur. İran Anayasasının 62. maddesine göre seçmen ve adaylarda aranacak kıstasların yasada düzenleneceği öngörülmüştür. İslami Danışma Meclisi Anayasada belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere üye tam sayısının 2/3’ü ile toplanıp katılan üyelerin 2/3’ü ile karar alır. Meclisin iç işleyişi ile ilgili esas ve usuller ile Meclis Başkanı ve vekillerinin seçim yöntemi Meclis İç Tüzüğünce belirlenir. Meclis toplantıları Anayasanın 69. maddesi uyarınca milli güvenlik ve zorunlu haller gerektirmedikçe aleni yapılarak toplantı tutanakları medya yolu ile yayımlanır. Gizli oturumların tutanakları ise, milli güvenlik gerekliliklerinin ve zorunlu hallerin ortadan kalkmasından sonra kamuoyuna duyurulur. İslami Danışma Meclisi, İdarenin tüm eylem ve işlemlerinde inceleme ve araştırma yapma yetkisine sahiptir. Milletvekillerinin yasama dokunulmazlığı ve yasama bağışıklığı bulunmaktadır. İran Danışma Meclisi Anayasaya ve ülkenin resmi mezhebine aykırılık teşkil edecek kanun yapamaz. İran Anayasasının 72. maddesine göre bu durumun tespiti Anayasal bir kurum olan Anayasayı Koruyucular Konseyinin sorumluluğuna tabidir. Kanun tasarısı Bakanlar Kurulu Üyelerinin ortak kararı, kanun teklifleri ise, en az 15 milletvekilinin talebi ile meclise sunulur (Anayasa madde 74). Yasama Devredilmezliği ilkesi geçerli olan İran’da bu kuralın tek istisnası zorunluluk halinde belirli kanunlarla sınırlı olmak üzere iç komisyonlara kanun hazırlama yetkisi verilebilmesidir (Anayasa mad. 86).

Anayasayı Koruyucular Konseyi (Shoraye Negahban / Guardian Council)

Dini Liderlik Makamınca seçilen güncel bilgilere sahip 6 kişilik dini ulema ve Yargı Erki Başkanının önerdiği İslami Danışma Meclisi tarafından seçilen 6 kişilik hukukçu heyetinden oluşan Anayasal bir kurumdur. Üyeleri 6 yıllık dönemler ile seçilen bu kurumun başlıca görevi İslami Danışma Meclisi kararlarının Anayasa ve Devletin resmi mezhebine uygunluğunu denetlemektir. Anayasayı Koruyucular Konseyinin onayına sahip olmayan Danışma Meclisi kararları kanunlaşamadığından yasama erkinin çift başlılığından söz edilebilir. Anayasayı Koruyucular Konseyinin onayına sunulan kanun teklif ve tasarıları 10 gün içinde karara bağlanmadığı takdirde onaylanmış sayılarak yürürlüğe girer. Gerekli görülen hallerde Danışma Meclisinden gerekçeli olarak 10 günlük ek süre talebinde bulunulabilir. Danışma Meclisi kararlarının Anayasaya uygunluğu Konsey üyelerinin oy çokluğu ile İslami esaslara uygunluğu ise Konsey üyesi 6 dini ulemanın oy çokluğu ile tespit edilir. Bunlara ilaveten Anayasanın tefsiri bu Konseyin üye sayısının 3/4’ünün onayı ile gerçekleştirilir.

Yürütme

Dr. Hasan Rouhani

Dr. Hasan Rouhani

İran’da Başbakanlık Kurumu mevcut olmayıp yürütme, 4 yıllık dönemler için, halkın gizli oyu ile yapılan genel seçimlerce belirlenen Cumhurbaşkanı’nın sorumluluğundadır. İran Anayasasında aynı şahıs tarafından ardı ardına iki dönemden fazla Cumhurbaşkanlığı görevi yürütülemeyeceği hükmü yer almaktadır.

Hükümet kabinesi Cumhurbaşkanı başkanlığında kendisinin önerdiği ve İslami Danışma Meclisinin güven oyu ile kabul edilen 18 bakandan oluşmaktadır. İran Bakanlıklar Listesine ulaşmak için linki tıklayınız.

Yargı

İran’da yargı erki, yasama ve yürütmeden tam bağımsız olarak iş görmektedir. Başlıca yürütme organları arasında yer alan Adalet Bakanlığı, yargı ve yürütme arasındaki koordinasyonu sağlamakla yükümlüdür. Adalet Bakanı, Yargı Erki Başkanının sunduğu isimler arasından seçilir. Yargı erkinin işleyişinden ise, Dini Lider tarafından içtihat verme yetkisine haiz ulema arasından, 5 yıllık süre için atanan Yargı Erki Başkanı sorumludur. Yargı Erki Başkanı hukuki konular dışında kalan idari, mali ve personel istihdamına ilişkin yetkilerini Adalet Bakanına devredebilir. İran Devrimi öncesi mevcut olan hukuk sistemi Kara Avrupa’sı Hukuk Sistemi olup, birçok kanun Fransa’dan iktibas edilmiştir. İran devriminin ardından mevcut hukuk sistemi İslam Hukukuyla birleştirilerek kendine özgü bir tür kazanmıştır.